Blue Flower

 ESKİ VE YENİ TÜRK DİLİ/TARİHİ TÜRK LEHÇELERİ

ÖABT hazırlık sürecinde Türk Dili ve edebiyatı mezunlarından en fazla duyduğumuz yakınmaların başında eski dil konularının öğrenilememesinden kaynaklanan şikâyetler gelir. Köktürkçeden Türkiye Türkçesine uzanan basamaklarda eklerin aldığı şekillerin çalışılmasında ve akılda tutulmasında genellikle zorluk çekilmektedir. Dil konularını yapamayan veya bu konularda zorlanan kişilere burada birkaç tavsiyemizi ileteceğiz.

 

1.   Herhangi bir dönemin dil özelliğini öğrenemeyen, örneğin Köktürk Türkçesinin zarf-fiil eklerini öğrenemeyen, metin içerisinde fark edemeyen kişilerin genel özelliği aslında Köktürkçenin zarf-fiil yapısını değil genel anlamda zarf-fiil kavramını bilmemesidir. Bu kişilere Türkiye Türkçesinden zarf-fiille ilgili uygulama sorarsanız yüksek ihtimalle yanıt alamazsınız. Bundan dolayı şayet Türkiye Türkçesi dil bilgisini sağlam şekilde bilmiyorsanız öncelikle Türkiye Türkçesini çalışınız. Dil bilgisi kavramlarını öncelikle Türkiye Türkçesi aracılığıyla öğreniniz. Türkiye Türkçesine hâkim olmamak ayıp değildir bu konuda da sorularınızı sayfada paylaşabilirsiniz ama unutmayın tarihi bir dönemin dil özelliklerini, o dönemi Türkiye Türkçesi ile mukayese etmeden öğrenemezsiniz.

 

2.   Tarihî Türk dilleri gramerlerini çalışırken kanımca yapılan en büyük hata işe fonetiğin ve morfolojinin temel konularından başlanmamasıdır. Hatta pek çok dershanede, alan bilgisi hazırlık kaynağında bu yanlışlığın devam ettiğini görürsünüz. Pek çok alan dershanesinde (sanki gramer sadece morfolojiden ibaretmiş gibi) fonetiğin temellerini öğrenmeden hemen Köktürk Türkçesinde kök ek bulma yoluna başvurulur. Çözümleme esnasında diftonglarla, yardımcı ünlü ve ünsüzlerle, birincil ve ikincil ünlü uzunluklarla, nazallaşmalarla karşılaşıldığında öğrenci haklı olarak afallar çünkü bu konuları göreli yıllar olmuştur ve büyük ihtimalle konular unutulmuştur. Şayet bir dershane, kurs, hoca vb. tarihi ses olaylarını, kök, gövde, taban, birinci ve ikinci tip kişi ekleri, nazallaşma  gibi morfoloji ve fonetik konularını işlemeden Köktürkçeye balıklama dalıyorsa orada bir sorun var demektir. Örneğin her kaynakta ve her dershanede Köktürkçede kelime içi d sesinin korunduğu anlatılır ama bu /d/ sesinin hangi evrede sızıcı d’ye , hangi evrede peltek z’ye, hangi evrede /y/ sesine dönüşümünün tamamlandığı söylenmezse ses değişimleri asla anlaşılamaz. Fonetik ve morfoloji temelinizi kurmadan morfoloji çalışmayın zaten fonetiği sağlam öğrenmişseniz örneğin men zamirinin Köktürkçede yönelme eki aldığında nazallaşma olacağını ve onun etkisiyle artdamaksılaşma olacağını kendiniz de tahmin edebilirsiniz. Dil sorularını rahat bir şekilde yapabilmenin anahtarı bol uygulama yapmaktır. Çalışmalarınız sonunda karşılaştığınız bir biçimbirimin tüm hayat öyküsü gözünüzün önünde canlanıyorsa çalışma yönteminiz doğru demektir. Örneğin belirtme hali eki denildiğinde Köktürk döneminde yalın isimlere +(ı)g zamirlere +nı ekinin geleceği, geç dönem Uygurcasından itibaren +nı ekinin isimlere de gelebileceği, Harezm döneminden itibaren +(ı)g ekinin asla görülemeyeceği, Batı Türkçesinde g’nin erimesiyle +ı ekinin Doğu Türkçesinde ise +nı  ekinin yerleşeceği gözünüzün önünde canlanabilmelidir. Buna benzer olarak hangi ekte kuyruklu n’nin olamayacağını, hangi eklerin Doğu Türkçesine hangilerinin Batı Türkçesine ait olduğu mutlaka bilinmelidir. Unutulmamalıdır ki eklerin hayat öykülerini bilen biri, bir metnin hangi döneme ait olduğunu rahatlıkla anlayabilir, altı çizili sözcükte yer alan ekleri sezebilir. Türkçenin gramatikal mantığını anlamış biri için metnin hangi yazıttan/eserden alındığının bir önemi yoktur.

 

3. Çalışma programınızda dil dersine diğer derslere göre daha fazla zaman ayırmalısınız. Eski Türkçe dersi 6 – 7 dönemin farklılıklarını öğrenmekten ibaret olmamalıdır. Olabildiğince metin çözümlenmeli, bu metinler çözümlenirken ses olayları, sözcük türleri ve cümle çeşitleri tespit edilmelidir. Dil konularını 30–40 ders saatinde bitireceğini iddia eden bir dershane, kurs vb. sizce tarihi dönemlere kaçar saat ayırabilecektir? 8 tarihi dönem için basit bir hesaplama yaparsak her tarihi döneme 5 ders saati ayrıldığında bile 40 saat ettiğini görürüz. Fonetik ve morfoloji konularını ve her tarihî döneme 5 ders saatinin yetmeyeceğini düşündüğümüzde 40 ders saatinin bu derse yetmeyeceği açıktır.  Fonetik+morfoloji+Tarihi Türk lehçeleri için gereken minimum ders saati 60’tır. Bu konuya çok dikkat ediniz. Evde çalışırken de diğer derslere oranla dil dersine daha fazla zaman ayırmalısınız.

 

 

4. Son olarak bundan önceki üç maddeye uyduğunuzu varsayarsak dördüncü tavsiyemiz çalışma sisteminizi belirli bir sıraya göre yürütmeniz olur: Bir dönemi çalışırken öncelikle o dönemin ses yapısını ve değişimlerini inceleyin. O ses değişiminin hangi döneme kadar gideceğini araştırın. Aynı dönemde çift şekilliliklere çok dikkat edin. Örneğin her ikisi de Köktürk dönemine ait olmasına rağmen Kültigin Abidesi’nde zamirler “men” şeklinde iken Tonyukuk Yazıtı’nda hep “ben” şeklinde olmuştur. (Şimdi içinizden fonetik çalışmış olanlar Tonyukuk’taki zamir biçiminin Oğuzcanın etkisiyle olduğunu söylemiştir bile.) Ses özelliklerinden sonra o dönemin ek sistemini inceleyin. Kök ve ek bulma çalışmalarında bulunun. Kök bulma konusunda bazen kaynaklar arasında ihtilaflara şahit olabilirsiniz. Örneğin öğrenmek sözcüğünü bazı kaynaklar ö- (düşünmek) fiiline kadar götürürken bazıları ög(akıl) bazıları ise ögre- eylemine kadar götürürler. O yüzden sizin için daha çok önemli olan ekleri tespit edebilmektir. Dönemleri ayırt etmenizi sağlayan eklere ağırlık verin Örneğin Uygurcadaki belirli geçmiş zaman eki “–yük” Köktürkçede görülmez. Dolayısıyla bu iki dönemi ayırabilmeniz için anahtarlardan biridir veya –ın genetive ekinin Uygurcada geçmemesi gibi… 

 

 

                    ESKİ TÜRK EDEBİYATI KONULARI İÇİN:

1.    Türk edebiyatı tarihi, Anadolu sahasından ibaret değildir. Bundan dolayı Eski Türk edebiyatı konularını çalışırken yüzyıllara göre eş zamanlı olarak Orta Asya edebiyatını ve Anadolu edebiyatını bir arada götürmeye çalışmalısınız. Bu yaklaşım dil konularını daha iyi anlamanıza da katkı sağlayacaktır. Söz gelimi 14. yy. Türk edebiyatını incelerden Anadolu sahası sanatçılarını ve eserlerini çalıştıktan sonra “Bu yüzyılda Orta Asya’daki Türkler ne yaptılar?” sorunu sormak gerekir. Bu yüzyılda Harezm Bölgesi'nde verilen eserler ile kuzeyde Kuman Kıpçakçası ve güneyde Memlük Kıpçakçası ile verilen eserler olduğunu da bilmeli ve göz önünde bulundurmalısınız. Tüm bu coğrafyalarda eş zamanlı bir şekilde verilen eserler, aynı çizgide incelenmelidir.

2.    Klasik Türk edebiyatına çalıştığınız ilk günden son güne kadar kısa aralıklarla ama düzenli olarak beyit şerhi yapınız. Bu konuda size önereceğimiz ilk kaynak sınava kadar en az 2 kez okumanızı (bir romanı okurmuş gibi)tavsiye ettiğimiz Divan Şiiri Sözlüğü’dür. İskender Pala’ya ait olan bu eseri mutlaka alınız. Beyitlerin anlam çözümlemelerini yaparken başvurmanızı önerdiğimiz sözlük ise Ferit Devellioğlu’na ait. Konuları çalışırken önerdiğimiz son kaynak ise sitemizde tanıtımını bulacağınız Divan Edebiyatı ders notlarımızdır.

 

                     HALK EDEBİYATI KONULARI İÇİN:

1.  Halk edebiyatı dersinin diğer derslere göre daha ayrıntılı çalışılması gerektiğini düşünüyoruz. ÖSYM’nin geçmiş ÖABT soruları bize halk edebiyatından oldukça ayrıntılı bir çalışma göstermemiz gerektiğini gösteriyor. Bu konuda Her Yönüyle Halk Edebiyatı isimli kitabımızı öneririz. Bu kitabın ÖABT hazırlık sahasındaki en ayrıntılı halk edebiyatı konu anlatımına sahip olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz.

2.   Halk edebiyatında türleri çalışırken o türün özelliklerini ezberlemeyiniz. Bizim için önemli olan bir halk şiiri örneğiyle karşılaştığımızda onun devriye, salavatlama, sicilleme vb. tür ve biçimlerden hangisine girdiğini kısa sürede belirleyebilmemizdir. Metin tanıyabilme alıştırmalarını bol bol yapınız.Uzaktan eğitim derslerimizde bu tür çalışmalar bol miktarda yapılmaktadır.

 

3.      Halk edebiyatı sanatçılarını incelerken bu sanatçılar hakkındaki anlatı ve menkıbelere çok önem veriniz. 

 

 

                                                                                                                                                                                                       

Tüm dersler için son tavsiye de tabii ki yapamadığınız soruları Facebook paylaşım sayfamızda (https://www.facebook.com/groups/474789125959378/) paylaşmanızdır.